Nhận diện trang phục truyền thống của người Ca Dong (Xơ Đăng) trong công tác bảo tồn và phát huy

Ngày 4/11, UBND xã Sơn Tây Thượng phối hợp với Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tổ chức Hội thảo “Nhận diện trang phục của người Ca Dong tại xã Sơn Tây Thượng, đề xuất việc bảo tồn, phát huy giá trị”.

Các đại biểu, nhà nghiên cứu và nghệ nhân tham dự Hội thảo nhận diện trang phục truyền thống của người Ca Dong tại xã Sơn Tây Thượng.

Hội thảo do GS.TS Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam; TS Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Quảng Ngãi, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tại Quảng Ngãi và ông Nguyễn Quyết Chiến, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Tây Thượng đồng chủ trì. Tham dự có các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, người có uy tín và đông đảo bà con người Ca Dong.

GS.TS Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phát biểu tại Hội thảo

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Quyết Chiến cho biết, trang phục truyền thống là một thành tố quan trọng trong đời sống văn hóa người Ca Dong. Từ áo, váy, khố, tấm choàng đến trang sức, hoa văn và màu sắc đều gắn với môi trường sống, phong tục, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Mỗi sản phẩm thổ cẩm còn chứa đựng tri thức dân gian về trồng bông, lấy sợi, nhuộm màu, dệt vải và tạo hoa văn.

Nghệ nhân Ca Dong trình diễn trang phục và nhạc cụ truyền thống tại Hội thảo

Người Ca Dong là một nhóm của dân tộc Xơ Đăng, có hơn 20 ngàn người, sinh sống từ phía Tây trải dài đến phía đông của tỉnh Quảng Ngãi gồm các xã Bờ Y, Sa Loong, Măng But, Kon Plong đến các xã Sơn Hà, Sơn Tây và Sơn Tây Thượng. Trong các thành phần dân tộc thiểu số tại chỗ ở tỉnh, dân tộc Xơ Đăng nói chung có hệ thống trang phục phong phú và đa dạng. Trong đó, trang phục nữ nổi bật với áo có các dải màu đặc trưng, váy nền đen cùng hệ thống hoa văn, phụ kiện; trang phục nam gắn với khố, tấm choàng và các loại trang sức. Những mô-típ như răng trâu, tai hổ, lá đùng đình, dấu móc tay, da trăn... không chỉ mang giá trị trang trí mà còn phản ánh quan niệm về thiên nhiên và đời sống của cộng đồng.

Tuy nhiên, trước những biến đổi của đời sống xã hội, trang phục truyền thống Ca Dong đang đứng trước nguy cơ mai một. Nghề dệt thổ cẩm, kỹ thuật nhuộm màu, tạo hoa văn và tập quán sử dụng trang phục ngày càng ít được duy trì. Đáng chú ý, trang phục hiện nay có sự pha trộn với trang phục của các dân tộc khác; một số mẫu nguyên bản, kiểu dáng và hoa văn truyền thống chỉ còn được lưu giữ trong gia đình các nghệ nhân, người cao tuổi.

Tại hội thảo, TS Nguyễn Đăng Vũ nhấn mạnh, muốn bảo tồn hiệu quả trước hết phải nhận diện chính xác những yếu tố truyền thống nguyên gốc, phân biệt với các biến đổi và sáng tạo mới. Đây là cơ sở khoa học để xác định bản sắc trang phục truyền thống của Ca Dong trong không gian văn hóa Trường Sơn - Tây Nguyên, nơi có sự giao thoa với trang phục của các nhóm dân tộc Xơ Đăng với dân tộc Hrê, Cor, Cơ Tu...

TS Nguyễn Đăng Vũ trình bày báo cáo đề dẫn tại Hội thảo

Việc nghiên cứu cần đặt trang phục trong bối cảnh sử dụng thực tế, phân biệt trang phục sinh hoạt thường ngày với trang phục trong lễ hội; không lấy trang phục biểu diễn sân khấu làm chuẩn để xác định đặc trưng truyền thống. Các yếu tố cần xác định như: kiểu dáng, kích thước, chất liệu, màu sắc, kỹ thuật dệt, hoa văn, trang sức trên các áo, váy, khố, tấm choàng, khăn quấn và các phụ kiện khác.

Đại biểu tham quan trưng bày thổ cẩm của người Ca Dong

Từ tư liệu nghiên cứu, nguyên liệu dệt truyền thống của người Ca Dong gắn với câu chuyện Nữ thần dệt ban cây gai. Mỗi màu sắc cũng mang ý nghĩa biểu tượng riêng: màu đỏ tượng trưng cho mặt trời, màu xanh gắn với bầu trời và sông suối, màu vàng biểu trưng cho ánh trăng và cây lúa, màu đen tượng trưng cho đất đai... Những mô-típ hoa văn, hoạ tiết trên trang phục cần được đối chiếu với ký ức cộng đồng và tư liệu điền dã để làm rõ đặc trưng riêng.

Để bảo tồn và phát huy giá trị trang phục truyền thống, TS Nguyễn Đăng Vũ đề xuất đẩy mạnh công tác sưu tầm, tư liệu hóa thông qua phỏng vấn già làng, nghệ nhân và người am hiểu văn hóa; ghi chép thuật ngữ bằng tiếng Ca Dong, xây dựng hệ thống tư liệu hình ảnh, mẫu vật và hồ sơ trang phục. Đồng thời, cần hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy kỹ thuật dệt, nhuộm, tạo hoa văn; phục hồi nghề dệt thổ cẩm và khuyến khích sử dụng sản phẩm trong đời sống đương đại.

Việc phục dựng trang phục mẫu phải dựa trên cơ sở nghiên cứu khoa học và sự đồng thuận của cộng đồng, phân định rõ yếu tố nào là nguyên gốc và yếu tố nào là giao thoa, tiếp biến. Bên cạnh đó, cần đưa kiến thức về trang phục truyền thống vào trường học, câu lạc bộ văn hóa, gắn bảo tồn với du lịch cộng đồng thông qua các hoạt động trưng bày, giới thiệu và trải nghiệm nghề dệt.

Phát biểu tại hội thảo, GS.TS Lê Hồng Lý khẳng định, bảo tồn trang phục truyền thống phải đặt cộng đồng vào vị trí chủ thể, để di sản trở thành niềm tự hào và tài sản văn hóa quý giá của địa phương.

Hội thảo là dịp trao đổi, làm rõ những đặc trưng trang phục truyền thống của người Ca Dong, hướng đến xây dựng bộ tiêu chí nhận diện, tạo cơ sở khoa học cho việc bảo tồn, phục hồi nghề dệt và trao truyền tri thức dân gian cho thế hệ trẻ.

Bình Vương.